Vormgeving van een programma of radiostation is een wezenlijk onderdeel van de uitstraling. Ooit begonnen met een, door een orkest gespeelde, herkenningsmelodie is het een niet weg te denken facet. Basis van de vormgeving is de jingle.

Een jingle is een algemene term die wordt gebruikt voor een kort muziekfragment, eventueel voorzien van een gezongen regel, met de vermelding van de stationsnaam of uitzendfrequentie. Het is de basis van de vormgeving van een radiostation, bedoeld om de identiteit en het karakter van het station uit te stralen. Vandaag de dag is de ‘jingle’ slechts een klein aspect van de hoorbare identiteit van een radiostation, naast muziek- en deejayprogrammering.

Vormgeving zorgt ervoor dat muzieknummers goed en vlekkeloos in elkaar overlopen. Het is, als het ware, een stuk lijm die de verschillende elementen (aankondigingen, nieuws, muziek) aan elkaar plakt. Daarnaast verschaft het de luisteraar meer duidelijkheid in wat er op het moment gebeurt op een station.

Veel stations werken zonder ‘oorspronkelijke’ jingles, maar maken gebruik van andere manieren om het station van een identiteit te voorzien.
De tand des tijds heeft gezorgd voor een enorme diversiteit in vormgeving. En de dynamiek daarvan is nog lang niet uitgewerkt. Hieronder een indicatie van wat er zoal bestaat binnen de hedendaagse vormgeving.

• Acapella’s zijn de gezongen basis van een jingle, zonder muziek of effecten. Ze lenen zich, mits in de juiste toonhoogte, uitstekend om over een intro van een nummer te worden uitgesmeerd.
• Beatmixen (of power-intro’s) zijn jingles in het juiste tempo en in de juiste toonhoogte om naadloos over te gaan in een nummer.
• Bedjes worden gebruikt als opvulling onder een stuk gesproken tekst. Vaak wordt automatisch gegrepen naar een stuk muzikale invulling onder spraak, wat veelal gewoontevorming is. Toch komen juist de presentatoren die zonder een bedje ‘durven’ te spreken een stuk overtuigender over. Loops zijn bedjes waarvan enkele maten permanent worden herhaald, waardoor een, soort van, oneindig bedje ontstaat. Deze kan dan weer worden afgesloten met een ‘Punch’, een jingle die het einde van het bed aangeeft.
• Donuts zijn bedjes met een gesproken of gezongen begin en einde. Daartussenin is er ruimte om tekst of een boodschap in te vullen.
• Liners zijn stukjes tekst die aangeven wat er in een programma staat te gebeuren. Vaak zijn ze voorzien van de naam van het station of de bijbehorende slogan.
• Logo’s zijn de herkenningsmelodie van een station.
• Shotguns of Stabs zijn ultrakorte jingles of drumloopjes met het stationslogo of de naam van het station als afsluiter.
• Shouts zijn korte, veelal geroepen, quotes en uitspraken van een groepje mensen.
• Stings zijn korte stukjes muziek, veelal gebruikt in nieuwsitems, om een afscheiding te bouwen tussen twee onderdelen in een bepaald blok.
• Transities zijn jingles die het tempo van een programma veranderen. Ze bouwen een brug tussen een snel en langzaam nummer of andersom.
• Uuropener (of ‘top-of-the-hour’) vormt vaak het belangrijkste stuk vormgeving van een radiostation of programma. Het bezit alle elementen (herkenningslogo, slogan, frequentie  en stationsnaam) en geeft de essentie van het station weer.
• Whispers zijn korte, veelal hard gefluisterde, quotes en uitspraken van een groepje mensen.

Van belang bij het werken met vormgeving: Gebruik altijd dat wat past bij het moment van het programma of de dag. Jingles die een bepaalde ontspannenheid uitstralen bij het weekeind of juist ingetogen zijn bij serieuze onderwerpen.

Er is geen regel hoe vaak de tijd genoemd moet worden door de presentator. Buiten het nieuws om zou twee keer per uur ruim voldoende moeten zijn, maar voor een verscheidenheid aan redenen is het wellicht relevant om extra meldingen te doen. De tijdmelding hoort bij een radioprogramma. Al is het alleen maar om het programma van ‘stempeltjes’ te voorzien. Zo wordt, in de regel, bij het nieuws altijd het tijdstip genoemd. Ook sportuitzendingen worden vaak extra van de tijd voorzien om een indicatie te geven van de voortgang in lopende wedstrijden en om aan te geven wat er mogelijk nog aan speeltijd over is.

De tijd is een aspect om creatief mee om te springen. Zo kun je aangeven wanneer er iets staat te gebeuren in een uitzending. “Over tien minuten gaan we bellen met…”.
Stations in de Verenigde Staten zijn nog steeds doorspekt van cliché’s als ‘top’- en ‘bottom’-of-the-hour; een fenomeen dat we op de Nederlandse radio zelden hebben meegekregen. Ook “We’ll be right back after this commercial break” is de grootste flauwekul en wekt, onterecht, de indruk dat het personeel van de omroep weggaat bij de commerciële boodschappen. En wellicht is het voor de luisteraar eenzelfde uitnodiging. Effectiever is het dan om zorgvuldig aan te geven hoe lang de onderbreking duurt zodat de luisteraar daar dan weer zijn of haar meerwaarde uit kan halen.

De creativiteit bij een tijdmelding zit in de manier van brengen. “30 minuten voorbij” sluit minder goed aan bij het gedachtegoed van de luisteraar, die eerder gebaat is bij “30 minuten voor”, daar hij of zij eerder vooruitdenkt dan terug. En dan zijn er nog talloze manieren waarop de tijd kan worden meegegeven. “Bijna tien-vóór vijf” of “Elf minuten voor vijf”. In de jaren negentig deed Jeroen van Inkel zijn tijdmelding in “17-dubbele-punt-negen-en-veertig”. Het was creatief, maar vandaag-de-dag absoluut achterhaald.
Precies-zijn is uit den boze. Niemand wil weten dat het over 12 seconden half twaalf is. Sterker nog: het is een impuls om te kijken wie er daadwerkelijk gelijk heeft en daarbij is het al geen waarheid meer bij het uitspreken van het laatste woord.

“Het is tijd voor het nieuws” kan beter worden vervangen door “Hier is het nieuws”, omdat ook hier precies-zijn geen voorwaarde is. De luisteraar bepaalt namelijk zelf wel wanneer het ergens tijd voor is.

Persoonlijkheden en het format van de uitzending het imago van het station uit en kunnen eventuele live-optredens versterkend werken. Wel dient voor ieder eigen evenement te worden overwogen wat de meerwaarde is voor luisteraars via de radio. Vaak worden de doelstellingen ook bereikt wanneer de uitzending niet te horen is via de radio, maar uitsluitend op locatie. In dergelijke gevallen is het eerder een ‘PR-evenement’ dan een ‘locatie-uitzending’. Soms wordt er ook voor gekozen om op gezette momenten te schakelen met de locatie.

Wanneer wordt ingehaakt op een bestaand evenement is het belangrijk je af te vragen of het past binnen de identiteit van het radiostation. Immers zal het evenement uitstralen op de personen en de naam van het station. Daarnaast zal er een, voor de luisteraar, aantrekkelijk aanbod moeten zijn. Waar wordt er gedurende het evenement over gesproken? Is de presentator in staat om in dit tijdslot een goed programma neer te zetten?

Een uitzending vanaf locatie helpt bouwen aan de goodwill bij de middenstand en autoriteiten in de genoemde plaats. Een uitzending zorgt in de regel voor extra publiek en kunnen ook als extra spreekbuis fungeren tijdens het evenement als ook in de aanloop, waarin vooraankondigingen plaats vinden.
In alle gevallen is er veel te regelen. Voor wat betreft de doorgifte de technische faciliteiten voor doorgifte op locatie én op zender alsmede de lijnbewaking vanuit de vaste studio. Maar ook op het vlak van vergunningen dient vooraf te worden vastgesteld of er een tijdelijke zender kan worden gebruikt (van de locatie naar de studio) en of er op locatie geluid mag worden gespeeld (in verband met evenementenvergunningen en de Hinderwet). Veiligheid (voor apparatuur en bezoekers) dient zorgvuldig te worden bekeken en iedere kabel moet worden gezekerd. De organisatie van het evenement zal een geschikte plaats moeten bepalen waarbij omstanders geen overlast van een eventueel versterkt geluid hebben. Verder moet er gewerkt worden aan een degelijke planning voor op- en afbouw en een adequaat draaiboek dat rekening houdt met tegenvallende belangstelling of ongeschikte weersomstandigheden.

Voor de presentator komt er een, niet al te gewone, factor bij: de uitstraling. De luisteraar, die de presentator normaal gezien alleen hoort, kan deze nu ook in levende lijve zien. De aankleding en houding heeft dus invloed op het beeld dat de luisteraar (die nu kijker is geworden) heeft danwel krijgt. Het grote voordeel is dat de interactie, al vaker besproken in de radiocontext, vele male makkelijker is. En daar helpt het weggeven dan wel uitdelen van cadeautjes altijd een heel groot stuk bij.

En dan gaat het wel eens mis en wordt een beroep gedaan op de creativiteit in het zoeken van oplossingen. Na de kortstondige adrenaline boost en de adem die kort stokt of de hartslag die even onregelmatig is. De luisteraar herkent direct de echtheid van het programma, leeft met de maker mee en kan wellicht een kleine glimlach niet onderdrukken. Pure radio.

Voorbereiding en bewustwording is het belangrijkste om deze situaties de baas te kunnen zijn.

Legio voorbeelden van de missers. Een beller die de gelegenheid gebruikt om onfatsoenlijk on-air te klinken moet je direct verwijderen uit het programma. Een excuus is dan op zijn plaats die de presentator, namens de beller, direct geeft. Probeer vriendelijk te blijven.

Teksten zijn ook geweldige valkuilen. Lees nooit onvoorbereid een tekst op de radio. Zorg dat je het hebt gelezen of op z’n minst snel hebt overlopen. Moeilijke woorden of namen zijn de meest prachtige flaters. Vooral als je er op gaat hakkelen. Voorkomen door het leestempo aan te passen en juist bij die woorden zorgvuldiger te articuleren.

Vermijd woorden die je jezelf wellicht hebt aangeleerd in spreektaal. De gebieden rond religieuze woorden, ziektes die je iemand toewenst, seksueel getint of beledigingen zijn de grootste ijsbaan van de radioshow. Zelfs de meest bescheiden uitlatingen kunnen door luisteraars compleet misvat worden.

Serieuze onderwerpen vragen om focus, bewustzijn van stilte en voorbereiding. Soms komen deze ineens om de hoek en moet er snel geschakeld worden.

Het lichaam is onvoorspelbaar en kan, op momenten dat je het niet wilt, de controle overnemen. Het buiten adem zijn heeft óf te maken met het feit dat je niet op tijd achter de microfoon zat óf omdat je te snel bezig bent. Voorbereiden en tempo aanpassen is de enige remedie.
De lachbui en slappe lach zijn meestal onvermijdelijk. Probeer op dat moment te achterhalen wat de oorzaak is en probeer je focus daarvan af te leiden.
Niezen is soms onvermijdelijk. Probeer het moment goed te timen en draai vooral (!) je hoofd weg van de microfoon.
En… helaas hier ook geen oplossing voor de hik.

Elke programmamaker kent het wel. De techniek laat je in de steek; die ene jingle start niet of de automatisering heeft er even geen zin in. En dan? Stilte. Het verlies van uitzendtijd en vooral niet de bedoeling. Voor een kortstondige stilte is het vaak afdoende om aan te geven wat er later in het programma gaat gebeuren. Zorg dat je een reserve-tekst naast je hebt liggen zodat je direct het diepe in kan springen wanneer de inschatting is dat de onderbreking wel eens wat langer zou kunnen zijn.

Bij een groter technisch drama is er bij veel stations een ‘noodoplossing’. Een stuk vooropgenomen programma of een cd die bij een computercrash kan worden ingezet.

Fouten gebeuren en ze laten zien dat een programma ‘echt’ is. Geef er geen aandacht aan, zelfs niet als het, voor je gevoel, de grootste blunder is in de radiogeschiedenis. Want mogelijk dat de luisteraar het niet eens heeft opgemerkt.